گودبرداری مرحله ای بسیار مهم در ساختمان سازی است. اگر این مرحله بدون برنامه ریزی و رعایت اصول مهندسی انجام شود، می تواند خسارت های جانی و مالی جبران ناپذیری به همراه داشته باشد. بنابراین، اگر در حوزه ساختمان سازی فعالیت می کنید، باید به طور کامل با گودبرداری، انواع و مراحل آن به خوبی آشنا باشید.
همچنین، باید بدانید که مسئولیت گودبرداری با کیست، عمق گود چگونه تعیین می شود و برای جلوگیری از ریزش چه اقداماتی باید انجام داد؟ این مطلب پیام ساختمان به این سوالات پاسخ می دهد و شما را با فرایند گودبرداری بیشتر آشنا می کند.
تفاوت گودبردای و خاکبرداری
هر اقدامی که در راستای برداشت، جا به جایی یا حمل خاک برای آماده سازی زمین، تسطیح یا اجرای پروژه های عمرانی انجام می شود، خاکبرداری نام دارد. اما گودبرداری، نوعی خاکبرداری تخصصی است که با هدف ایجاد بستر مناسب برای اجرای فونداسیون، زیرزمین یا پارکینگ انجام می شود. به بیانی ساده، گودبرداری نوعی خاکبرداری است، اما خاکبرداری الزاما گودبرداری نیست.
خاکبرداری عمدتا در عمق کمتر از 60 سانتی متر انجام می شود، اما در گودبرداری حفاری ها عموما عمیق تر است. همچنین گودبرداری به دلیل عمق بیشتر، خطرات بالاتر و نیاز به پایدارسازی، به طراحی مهندسی، مجوزهای دقیق تر و اجرای تخصصی تری نیاز دارد.
مسئولیت گودبرداری با کیست؟
مجری یا پیمانکار پروژه، مسئولیت اصلی اجرای ایمن گودبرداری را بر عهده دارد. او باید عملیات اجرایی را مدیریت کند و مطمئن شود که تمام ضوابط فنی و ایمنی رعایت می شوند. در کنار مجری، مالک، مهندس ناظر و طراح سازه نگهبان هم هر کدام مسئولیت های مشخصی دارند و در صورت قصور، باید از نظر حقوقی و فنی پاسخ گو باشند.
| نقش |
مسئولیت |
| مجری یا پیمانکار |
اجرای اصولی گودبرداری، رعایت الزامات ایمنی و جلوگیری از بروز خسارت |
| مالک (صاحب کار) |
انتخاب عوامل متخصص، دریافت مجوزها و مدیریت کلی پروژه |
| مهندس ناظر |
کنترل اجرای صحیح عملیات و نظارت بر رعایت مقررات ایمنی |
| طراح سازه نگهبان |
طراحی سیستم پایدارسازی گود و جلوگیری از ریزش خاک |
| شرکت بیمه |
پوشش خسارت های احتمالی مالی و جانی در صورت وقوع حادثه |
انواع گودبرداری
در پروژه های ساختمانی، انواع مختلفی از گودبرداری کاربرد دارد و نوع مناسب هر پروژه، بر اساس عواملی مثل عمق گود، شرایط خاک، ابعاد پروژه و فاصه از ساختارهای مجاور انتخاب می شود. انواع گودبرداری ار نظر پایدار سازی، شکل گود و هدف اجرا به سه دسته تقسیم می شود:
مراحل گودبرداری
گودبرداری مجموعه ای از از اقدامات فنی و اجرایی را شامل می شود. این فرایند از بررسی شرایط زمین آغاز شده و به آماده سازی بستر فونداسیون ختم می شود. اجرای صحیح هر مرحله، برای ایمنی پروژه، جلوگیری از ریزش دیواره ها و کاهش هزینه های ساخت نقش مهمی دارد. به همین دلیل، عملیات گودبرداری باید تحت نظارت متخصصان و مطابق با ضوابط فنی و مهندسی انجام شود.
- بررسی زمین و اخذ مجوزها: پیش از شروع عملیات، باید مشخصات خاک، سطح آب زیرزمینی و شرایط زمین را مورد بررسی قرار دهید و برای دریافت مجوزهای لازم از شهرداری و سایر مراجع ذی صلاح اقدام کنید.
- پاک سازی و آماده سازی زمین: در این مرحله، نخاله های ساختمانی، پوشش گیاهی، سازه های قدیمی و... از محل پروژه پاکسازی می شوند تا زمین برای اجرای عملیات آماده شود.
- نشانه گذاری محدوده گود: سپس، نقشه بردار براساس نقشه های اجرایی، محدوده دقیق گودبرداری را روی زمین مشخص می کند تا حفاری مطابق ابعاد مشخص شده انجام شود.
- اجرای گودبرداری: عملیات حفاری با استفاده از ماشین آلاتی مانند بیل مکانیکی و لودر انجام می شود. خاک برداری معمولا به صورت مرحله ای و کنترل شده انجام می شود تا پایداری دیواره ها متزلزل نشود.
- پایدار سازی دیواره های گود: در گودهای عمیق یا پروژه های مجاور ساختمان های دیگر، از روش هایی مانند نیلینگ، انکراژ، شمع یا خرپا برای جلوگیری از ریزش دیواره ها استفاده می شود.
- تخلیه و حمل خاک: خاک حاصل از حفاری به محل های مجاز منتقل شده و هم زمان، انتقال نخاله ها و پاکسازی محیط کارگاه انجام می شود.
- کنترل نهایی و آماده سازی کف گود: پس از رسیدن به عمق مورد نظر، کف گود تسطیح و بررسی می شود. در صورت وجود آب یا رطوبت، عملیات زهکشی انجام شده و بستر برای اجرای فونداسیون آماده می شود.
گودبرداری چند روز طول می کشد؟
مدت زمان گودبرداری معمولا بین 5 تا 30 روز (با توجه به نوع پروژه) متغیر است. برای مثال، در پروژه های معمولی مسکونی (3 تا 6 طبقه) که در زمینی استاندارد واقع شده اند، طی 14-7 روز انجام می شود. اما در پروژه های بزرگ تر یا گودبرداری های عمقی تر که نیاز به پایدارسازی دارند، این زمان ممکن است به چند هفته یا حتی بیش از یک ماه افزایش پیدا کند.
| نوع پروژه |
عمق گود |
زمان تقریبی گودبرداری |
| ساختمان مسکونی 2 طبقه |
1.5 متر |
5-3 روز |
| ساختمان 4 طبقه با زیرزمین |
3 متر |
15-10 روز |
| مجتمع 8 طبقه با دو طبقه منفی |
6 متر |
30-20 روز |
| برج با پارکینگ چند طبقه |
10 متر یا بیشتر |
60-30 روز |
محاسبه عمق گودبرداری
برای تعیین عمق گودبرداری، مهندسان عوامل مختلفی فنی و اجرایی را بررسی می کنند و در نهایت به عددی می رسند که ضمن تامین ایمنی سازه، از افزایش غیرضروری هزینه ها و خطرات احتمالی جلوگیری کند. بنابراین، عمق گودبرداری عدد ثابتی نیست و به عوامل مختلفی مثل موارد زیر بستگی دارد:
- نوع خاک
- سطح آب های زیرزمینی
- عمق و نوع فونداسیون
- وضعیت ساختمان های مجاور
- ضوابط مقررات ملی ساختمان
بنابراین، عمق نهایی گود معمولا با استفاده از یک یا چند روش مهندسی و پس از انجام مطالعات ژئوتکنیکی تعیین می شود. رایج ترین روش های تعیین عمق گودبرداری عبارت اند از:
- محاسبه بر اساس عمق پی و ضخامت کف سازی: در این روش، برآورد اولیه عمق گود با توجه به ابعاد فونداسیون و لایه های کف سازی انجام می شود. بررسی شرایط ساختمان های مجاور: در این روش، عمق مجاز با در نظر گرفتن فاصله، نوع پی و وضعیت سازه های اطراف تعیین می شود.
- تحلیل مطالعات ژئوتکنیکی: در این روش، مشخصات خاک، سطح آب زیرزمینی و ظرفیت باربری برای انتخاب عمق ایمن مورد بررسی قرار می گیرد.
- استفاده از نرم افزارهای تخصصی ژئوتکنیک: با استفاده از این نرم افزارها، شبیه سازی رفتار خاک و تحلیل پایداری گود انجام شده و سپس، عمق و طراحی سازه نگهبان با دقت بالایی انجام می شود.
گودبرداری در مجاورت ساختمان ها چگونه باید انجام شود؟
گودبرداری عموما در فاصله بسیار کمی از ساختمان های دیگر انجام می شود. بنابراین، کوچک ترین خطا در طراحی یا اجرا می تواند موجب نشست زمین، ترک خوردگی دیوارها یا حتی ناپایداری سازه های مجاور شود. به همین دلیل، حتما باید به ساکنین این ساختمان ها، تاریخ گودبرداری را اطلاع دهید و برای حفظ ایمنی آن ها، اقدامات زیر را انجام دهید:
- بررسی اولیه ساختمان های اطراف از نظر نوع سازه، وضعیت پی، ترک های موجود و استحکام دیوارهای مشترک
- انتخاب روش مناسب پایدار سازی گود (متناسب با عمق گود و شرایط ساختمان های مجاور)
- گودبرداری مرحله ای و کنترل شده برای جلوگیری از وارد شدن تنش ناگهانی به خاک
- شناسایی و ایمن کردن تاسیسات و چاه های موجود پیش از آغاز عملیات
- حصار کشی، نصب علائم هشدار و کنترل تردد برای افزایش ایمنی کارگاه و عابران
- پایش مداوم نشست زمین و ساختمان های مجاور و توقف عملیات در صورت مشاهده علائم خطر
گودبرداری کنار ساختمان قدیمی چگونه انجام می شود؟
انجام فرایند گودبرداری در کنار سازه های قدیمی، چالش برانگیزتر است و باید به صورت کنترل شده و همراه با پایش مداوم انجام شود. این ساختمان ها فونداسیون مقاوم و سازه های استانداردی ندارند و نسبت به جا به جایی خاک و لرزش های ناشی از گودبرداری حساس تر هستند. بنابراین، گودبرداری حتما باید با انجام اقدامات زیر برای مقاوم سازی و حفاظت از ساختمان های قدیمی همراه باشد:
- اجرای سازه نگهبان متناسب با شرایط پروژه
- استفاده از روش هایی مانند نیلینگ، انکراژ، شمع یا خرپا برای پایدار سازی گود
- تقویت دیوارهای مشترک و بخش های آسیب پذیر در صورت نیاز
- کنترل مستمر ترک ها و میزان نشست ساختمان در طول عملیات
- توقف و اصلاح روش اجرا در صورت مشاهده هرگونه تغییر غیرمجاز
نحوه گزارش عملیات گود برداری و نمونه آن
گزارش گودبرداری ساختمان، طبق اصول خاصی نگارش می شوند و عموما مهندس ناظر آن را تهیه می کند. در تصویر زیر، 2 نمونه از این گزارش را ارائه کرده ایم:
نمونه شماره یک: به اطلاع شهرداری محترم می رساند پیرو بازدید صورت گرفته در مورخ .... و بررسی های صورت گرفته ابعاد باقی مانده زمین مطابق پروانه ساختمانی و نقشه های مصوب معماری نمی باشد و مالک تا رفع این مورد و اخذ مجوزهای لازم از آن شهرداری محترم و نقشه های جدید از طراح اجازه بتن ریزی فونداسیون را نخواهد داشت. خواهشمند است آن شهرداری محترم مالک و مجری را ملزم به اخذ مجوزهای لازم و تهیه نقشه های جدید بنماید. در غیر اینصورت آن شهرداری محترم و مالک و مجری مسئولیت عواقب ناشی از آن را بر عهده دارند.
نمونه شماره دو: به اطلاع شهرداری محترم می رساند پیرو بازدید صورت گرفته در مورخ .... و بررسی های صورت گرفته و همچنین با توجه به تذکرات پی در پی به مالک مبنی بر اجرای هر سریع تر سازه نگهبان مطابق نقشه با نقشه های مصوب، تاکنون مالک هیچ گونه اقدامی مبنی بر پایدارسازی گود ننموده است. همچنین مجری ذی صلاح حضور ندارد و عملیات توسط مجری فاقد صلاحیت در حال انجام می باشد. خواهشمند است آن شهرداری محترم مالک را ملزم به پایدار سازی گود مطابق با نقش های مصوب توسط مجری ذی صلاح بنماید در غیر اینصورت آن شهرداری محترم و مالک و مجری مسئولیت عواقب ناشی از آن را بر عهده دارند.
روش های پایدار سازی ایمنی در گودبرداری
اقداماتی که برای جلوگیری از ریزش دیواره ها، نشست زمین و آسیب به ساختمان های مجاور انجام می شود، پایدارسازی نام دارند. در حال حاضر، سیستم های مختلفی برای پایدار سازی وجود دارد و مهندسان پس از انجام مطالعات ژئوتکنیکی، مناسب ترین گزینه را برای پروژه انتخاب می کنند. به همین دلیل، هیچ روش ثابتی برای همه پروژه ها وجود ندارد. رایج ترین روش های پایدار سازی گود عبارت اند از:
- نیلینگ (Soil Nailing): تقویت دیواره گود با میلگردهای فولادی و شاتکریت
- انکراژ (Anchorage): مهار دیواره با کابل یا میلگرد پیش تنیده و مناسب گودهای عمیق و پروژه هایی که کنترل نشست اهمیت بالایی دارد
- سازه نگهبان خرپا: استفاده از سازه های فولادی خرپایی برای نگهداری دیواره گود
- روش مهار متقابل (Braced Excavations – Struts): اتصال دیواره های دو سمت گود با اعضای فشاری برای کنترل رانش خاک و مناسب گودهای باریک
- دیوار دیافراگمی: اجرای دیوار بتنی مسلح در پیرامون گود مناسب برای پروژ ه های مجاور سازه های حساس
- شمع های درجا ریز (Bored Piles Walls): ایجاد دیواره نگهبان با شمع های بتنی و مناسب برای خاک های ضعیف و گودهای با عمق متوسط تا زیاد
- سپر کوبی (Sheet Piles): استفاده از سپرهای فلزی برای مهار خاک و کنترل نفوذ آب و مناسب برای پروژه های نزدیک به آب های زیرزمینی و خاک نرم
جمع بندی: گودبرداری اصولی، اساس ساخت وساز ایمن!
گودبرداری ساختمان باید با نهایت دقت اجرا شود تا احتمال بروز خسارت، تاخیر در پیشرفت پروژه و افزایش هزینه های پیش بینی نشده کمتر شود. بنابراین، اگر مالک ساختمان هستید و قصد آغاز یک پروژه ساختمانی را دارید، حتما گودبرداری را به یک مجری حرفه ای بسپارید و در رعایت اصول، سخت گیری بالایی به خرج دهید. اگر سوال یا ابهامی درباره گودبرداری دارید، حتما آن را در بخش نظرات مطرح کنید تا کارشناسان ما در پیام ساختمان، در اسرع وقت به آن ها پاسخ دهند.