بلوک سفالی ارزان و سبک است و ملات را خوب میگیرد، اما شکننده است، رولپلاک را سخت قبول میکند و بدون مهار لرزهای درست، دیوار مطمئنی نمیسازد. این مقاله مزایا و معایب بلوک سفالی را کنار هم میگذارد و به سه سوال عملی جواب میدهد: چقدر پرتی در نظر بگیرم؟ برای هر متر مربع چند بلوک لازم است؟ و دیوار سفالی را چطور طبق پیوست 6 استاندارد 2800 مهار کنم؟
مزایا و معایب بلوک سفالی چیست؟ بررسی پرتی، ابعاد و مهار لرزهای
فرض کنید برای تیغه بندی یک آپارتمان، 2000 بلوک سفالی خریده اید. کامیون بار را فله تخلیه میکند و تا عصر معلوم میشود چند صد عدد از آنها شکسته یا ترک خورده است. حالا باید دوباره سفارش بدهید، کرایه حمل را دوباره بپردازید و دیوارچینی هم یکی دو روز عقب میافتد.
اگر پیمانکار، سازنده یا مالک ساختمان هستید، با خواندن این مطلب سفارش دقیقتری میدهید، هزینه پنهان پرتی را حساب میکنید و میدانید ناظر کارگاه روی چه نکته هایی حساس است. فرمول محاسبه، چک لیست اجرایی و پاسخ هفت سوال پرتکرار در بخشهای پایانی آمده است.
فهرست مطالب
1. جایگاه بلوک سفالی در سفتکاری ساختمان
2. بلوک سفالی چیست و چگونه تولید میشود؟
3. مزایای بلوک سفالی در دیوارچینی
4. معایب و چالشهای بلوک سفالی
5. فرمول محاسبه ضریب پرتی بلوک سفالی
6. کاربرد ابعاد مختلف بلوک سفالی (10، 15 و 20 سانتی)
7. چک لیست مهار دیوار سفالی با میلگرد بستر (پیوست 6 استاندارد 2800)
8. راهکارهای کاهش پرتی و ضایعات بلوک سفالی در کارگاه
9. سوالات متداول درباره بلوک سفالی
1. جایگاه بلوک سفالی در سفت کاری ساختمان
بلوک سفالی بعد از اجرای اسکلت و سقف و پیش از گچکاری و نازک کاری ساختمان وارد کار میشود. وظیفه آن جدا کردن فضاها و بستن دیوارهای پیرامونی است، نه تحمل بار ساختمان؛ به همین دلیل به آن دیوار غیرسازه ای میگویند. با اینکه سازه را نگه نمیدارد، در زلزله اگر درست مهار نشده باشد از قاب جدا میشود و میافتد، پس رعایت ضوابط اجرایی آن جدی است. در دسته بندی آجر و بلوک ساختمانی پیام ساختمان میتوانید تامین کنندگان سفال را در ابعاد و برندهای مختلف کنار هم ببینید.
2. بلوک سفالی چیست و چگونه تولید میشود؟
بلوک سفالی چیست؟
بلوک سفالی که در بازار تیغه سفالی یا آجر سفال هم نامیده میشود، قطعه ای توخالی از خاک رس پخته شده است که برای دیوارهای غیرباربر، مثل تیغه های داخلی و دیوارهای پیرامونی، به کار میرود. حفره های افقی آن وزن را کم میکند و ملات و گچ به آنها میچسبد. استفاده از آن در دیوار باربر مجاز نیست.
مراحل تولید به زبان ساده:
- آماده سازی خاک رس و مخلوط کردن آن با آب
- شکل دهی گل با قالب حفره دار و برش قطعات
- خشک کردن کنترل شده تا قطعه ترک برندارد
- پخت در کوره؛ کیفیت پخت تعیین میکند بلوک محکم از آب درمی آید یا شکننده
کارخانه ها ابعاد و تعداد حفره ها را متفاوت طراحی میکنند و مدلهای فومدار هم در بازار هست. پژوهشی از دانشگاه تهران نشان میدهد هندسه حفره های بلوک روی مقاومت حرارتی دیوار اثر چشمگیر دارد؛ یعنی دو بلوک هم ضخامت لزوما عایقی یکسان ندارند.
3. مزایای بلوک سفالی در دیوارچینی
قیمت مناسب و صرفه اقتصادی اولیه
قیمت هر قطعه در نمونه هایی که بررسی کردیم بین چند هزار تا کمتر از ده هزار تومان بود و چون هر قطعه سطح نسبتا بزرگی را میپوشاند، هزینه بلوک هر متر مربع دیوار پایین میماند.
| محصول |
قیمت هر قطعه (تومان) |
| آجر سفال شال تیغه 10 |
از 4٬500 |
| تیغه سفال 15 سانتی دامغان، برند مرشدی |
5٬200 |
| آجر سفال تیغه 10 سانتی، وزن 2٫1 کیلوگرم |
6٬990 |
| آجر سفال تیغه 15، وزن 2٫15 کیلوگرم |
5٬240 |
ممکن است مالیات و کرایه حمل جداگانه اضافه شود؛ پیش از خرید استعلام بگیرید.
قیمت هر قطعه ملاک مقایسه نیست. ابعاد، وزن، برند و شهر مبدا فرق دارد و به همین دلیل در جدول بالا نمونه 15 سانتی ارزانتر از 10 سانتی دیده میشود. ملاک درست، هزینه هر متر مربع است. مثال: اگر قیمت هر قطعه 5٬000 تومان باشد، 18 قطعه در هر متر مربع لازم باشد و 15 درصد پرتی حساب کنید، هزینه بلوک هر متر مربع حدود 103٬500 تومان میشود (18 × 1٫15 × 5٬000)، بدون ملات و دستمزد.
قیمتها هم ثابت نیست: در بهار 1405 شاخص قیمت نهادههای ساختمانی مسکونی تهران نسبت به فصل قبل 20٫7 درصد و نسبت به بهار سال قبل 106٫8 درصد بالا رفته است (گزارش مرکز آمار ایران). برای قیمت روز، فهرست قیمت بلوک سفالی را در پیام ساختمان ببینید.
وزن سبک و کاهش بار مرده سازه
هر بلوک سفالی 10 یا 15 سانتی در فهرست ترب حدود 2 کیلوگرم وزن دارد. این یعنی بار مرده دیوار روی سقف و تیرها کم میشود، جابه جایی داخل ساختمان با دست راحت تر است و کارگر زود خسته نمیشود. جرم کمتر دیوار در زلزله هم نیروی کمتری به خودش و به قاب وارد میکند.
چسبندگی فوق العاده به ملات ماسه سیمان و گچ
سطح زبر و حرفه ای افقی باعث میشود ملات ماسه سیمان و گچ خوب به بلوک بچسبد و اندود کمتر ترک و جداشدگی داشته باشد. فقط یادتان باشد پیش از اندود، سطح را کمی مرطوب کنید تا بلوک آب ملات را نمکد.
4. معایب و چالشهای بلوک سفالی
میزان بالای پرتی و شکستگی در حمل و نقل و تخلیه
سفال بعد از پخت سرامیکی و ترد است. ضربه هنگام تخلیه، چیدن بدون پالت، چرخ دستی روی زمین ناهموار و کوبیدن با چکش به جای برش با سنگبر، همه به شکستگی می انجامد. در برآوردهای کارگاهی معمولا 10 تا 20 درصد پرتی برای سفال در نظر میگیرند؛ این عدد استاندارد رسمی نیست و با کیفیت پخت، مسافت و روش بارگیری تغییر میکند. بلوکهای سبک بتنی چون با اره برش میخورند، معمولا پرتی کمتری دارند. فرمول دقیق در بخش 5 آمده است.
مشکل نصب رولپلاک و تجهیزات روکار
جداره بلوک نازک و حفره دار است؛ رولپلاک معمولی در حفره میچرخد یا لبه سفال را میشکند. برای وسایل سبک مثل قاب و قفسه کوچک، رولپلاک مخصوص دیوار توخالی (پروانهای) کافی است. برای روشویی، کابینت و آبگرمکن این مراحل را دنبال کنید:
1. پیش از گچکاری، محل نصب وسایل سنگین را علامت بزنید.
2. حرفه های همان نقطه را با ملات یا آنکر شیمیایی با غلاف توری پر کنید و بگذارید کاملا سفت شود.
3. با دریل در حالت چرخشی و بدون ضربه سوراخ کنید تا جداره نشکند.
4. رولپلاک یا پیچ مناسب بار را بگذارید و بار مجاز را از برگه فنی همان محصول بخوانید.
ضعف در عایق بندی صوتی و عایق بندی حرارتی
بلوک سفالی توخالی عایق حرارتی و صوتی متوسطی دارد. برای دیوار پیرامونی، مبحث 19 مقررات ملی ساختمان (صرفه جویی در مصرف انرژی) و برای دیوار بین واحدها مبحث 18 (عایق بندی و تنظیم صدا) را بررسی کنید؛ گاهی لایه عایق اضافه یا دیوار دولایه لازم میشود. بند خالی ملات و گچکاری ناقص دو طرف دیوار هم صدا را رد میکند.
5. فرمول محاسبه ضریب پرتی بلوک سفالی
برای اینکه سفارش را نه کم بدهید نه زیاد، پرتی را با این فرمولها حساب کنید:
| عنوان |
فرمول |
| ضریب پرتی (K) |
K = تعداد بلوک خریداریشده ÷ تعداد بلوک سالمِ مصرفشده |
| درصد پرتی |
درصد پرتی = (K − 1) × 100 |
| تعداد سفارش |
تعداد سفارش = نیاز خالص دیوار × K |
مثال: برای 80 متر مربع دیوار و 18 بلوک در هر متر مربع، نیاز خالص 1440 عدد است. اگر در پروژه قبلی از 10٬000 بلوک خریداری شده، 8٬700 عدد سالم مصرف شده باشد، K حدود 1٫15 و پرتی حدود 15 درصد است. سفارش این پروژه میشود 1440 × 1٫15 ≈ 1656 عدد.
در حمل بین شهری، مثلا از اصفهان یا یزد به تهران، سه عامل بیشترین اثر را دارند:
- مسافت و کیفیت جاده،
- بسته بندی (پالت و نایلون در برابر فله)
- روش تخلیه
پیشنهاد عملی این است که ضریب حمل و ضریب کارگاه را جدا ثبت کنید: K کل = K حمل × K کارگاه (مثلا 1٫08 × 1٫06 ≈ 1٫14). اولین محموله را بشمارید، ضریب واقعی را به دست بیاورید و برای سفارشهای بعدی اصلاح کنید.
6. کاربرد ابعاد مختلف بلوک سفالی (10، 15 و 20 سانتی)
ابعاد هر کارخانه کمی با دیگری فرق دارد، پس طول و ارتفاع بلوک را از برگه محصول بخوانید و با این فرمول تعداد را حساب کنید: تعداد در متر مربع = 1 ÷ [(طول + بند) × (ارتفاع + بند)]، همه بر حسب متر و با ضخامت بند حدود 1 تا 1٫5 سانتی.
| ابعاد رخ بلوک (طول × ارتفاع) |
تعداد تقریبی در متر مربع (بند 1 سانتی، بدون پرتی) |
| 20 × 20 سانتی |
حدود 23 عدد |
| 25 × 20 سانتی |
حدود 18 عدد |
| 40 × 20 سانتی |
حدود 12 عدد |
این اعداد مثال محاسباتی است، نه استاندارد؛ اگر فروشنده تعدادی بسیار متفاوت گفت، ابعاد رخ بلوک را از او بپرسید.
کاربرد بلوک سفالی 10 سانتی در تیغه بندی داخلی
ضخامت 10 سانتی برای جدا کردن اتاقها و فضاهای داخلی مناسب است و کمترین وزن و هزینه را دارد. هرچه دیوار بلندتر و نازکتر باشد، نیاز به وادار و میلگرد بستر جدیتر میشود.
کاربرد بلوک سفالی 15 و 20 سانتی در دیوارهای پیرامونی
ضخامت بیشتر پایداری و عایق بهتری میدهد، اما وزن و هزینه هم بالاتر میرود و برای دیوار خارجی معمولا عایق مکمل لازم است. انتخاب نهایی را طبق نقشه و محاسبات مهندس ناظر انجام دهید.
7. چک لیست مهار دیوار سفالی با میلگرد بستر (پیوست 6 استاندارد 2800)
پیوست 6 استاندارد 2800 (ویرایش چهارم) جزئیات مهار دیوارهای غیرسازهای را آورده است. وادار یا وال پست عضوی فولادی یا بتنی است که حرکت دیوار را عمود بر صفحه مهار میکند. اعداد دقیق، مثل فاصله وادارها و حداکثر طول دیوار، را از متن استاندارد و نقشه طراح بخوانید.
چک لیست زیر برای کنترل کارگاه است:
1. وادار قائم در دو انتهای دیوار و محل تقاطع دیوارها اجرا شده است.
2. در دیوارهای بلند، وادار میانی یا افقی طبق نقشه دیده شده است.
3. میلگرد بستر در بند افقی رجهای تعیین شده گذاشته شده و کاملا داخل ملات پوشیده است.
4. میلگرد بستر طبق جزئیات نقشه به وادارها متصل شده است.
5. اتصال وادار به سقف و کف مطابق جزئیات اجرا شده و مهار عمود بر دیوار برقرار است.
6. فاصله دیوار تا ستون یا سقف، طبق جزئیات، با مصالح نرم مثل یونولیت پر شده تا حرکت قاب به دیوار نرسد.
7. اطراف بازشوها (در و پنجره) با نعل یا مهار پیش بینی شده تقویت شده است.
8. ناظر مراحل را پیش از گچکاری و پوشاندن میلگردها دیده و تایید کرده است.
اگر نمیخواهید وادار و میلگرد بستر اجرا کنید، سامانه وال مش (ملات پلاستر و شبکه الیاف شیشه) هم در پیوست 6 آمده است و طبق توضیح منابع خمش دیوار را یکطرفه فرض میکند و به وادار نیاز ندارد. هزینه و ضوابط آن را جداگانه با طراح بررسی کنید. برای طراحی مقاومتی دیوار غیرسازهای هم نشریه 729 سازمان برنامه و بودجه مرجع مفیدی است.
8. راهکارهای کاهش پرتی و ضایعات بلوک سفالی در کارگاه
پژوهش روی 74 کارگاه ساختمانی در برزیل نشان داد بخش بزرگی از اتلاف مصالح با اقدامهای ارزان و بیشتر مدیریتی قابل پیشگیری است (Formoso و همکاران، ASCE). برای سفال این یعنی:
- بلوک را پالتی بخرید و با پالت یا جرثقیل کوچک تخلیه کنید؛ اگر فله است، دستی و با چیدن تخلیه شود، نه با پرتاب.
- محل انبار را کنار پای کار و روی سطح صاف و خشک بگیرید و ارتفاع پشته را محدود کنید.
- هنگام تحویل، بلوکهای شکسته را بشمارید و همان روز به تامین کننده اطلاع بدهید.
- برش را با سنگبر یا ابزار برش انجام دهید، نه با چکش.
- قطعه های نصفه را برای ابتدا و انتهای رج ها نگه دارید تا دور ریخته نشود.
- تامین کننده ها را از نظر نوع بسته بندی و شرایط حمل مقایسه کنید؛ این مقایسه در دسته بندی مصالح پیام ساختمان ساده است.
9. سوالات متداول درباره بلوک سفالی